Badania na raka: jakie wykonać, kiedy i jak się przygotować

Diagnoza nowotworu rzadko spada jak grom z jasnego nieba. W wielu przypadkach choroba rozwija się po cichu latami, dając jedynie dyskretne sygnały. Właśnie wtedy badania na raka mogą przechylić szalę – od wykrycia zmian w stadium wyleczalnym po konieczność agresywnego leczenia. Dzisiejsza diagnostyka onkologiczna jest znacznie dokładniejsza niż jeszcze dekadę temu, ale wciąż najwięcej zależy od tego, czy pacjent w ogóle zgłosi się na testy przesiewowe i kontrolne. Poniżej znajdziesz przegląd, kiedy warto wykonać poszczególne badania na raka, jak się do nich przygotować i na co zwracać uwagę, by nie przeoczyć niepokojących sygnałów.

Badania na raka – dlaczego profilaktyka jest tak ważna

Większość nowotworów daje największą szansę na wyleczenie, gdy zostaną rozpoznane na wczesnym etapie, często bezobjawowym. Dlatego regularne badania na raka są tak istotne nawet u osób, które czują się w pełni zdrowe. Do podstawowych badań przesiewowych należą: morfologia krwi, OB lub CRP, badanie ogólne moczu, USG jamy brzusznej, RTG klatki piersiowej. Uzupełniają je bardziej wyspecjalizowane badania na raka, takie jak kolonoskopia, mammografia, cytologia czy oznaczenie wybranych markerów nowotworowych. Profilaktyka to nie tylko jednorazowa wizyta, ale powtarzanie badań w zalecanych odstępach czasu.

Badania na raka a wiek pacjenta – kiedy zacząć diagnostykę

U dorosłych przed 40. rokiem życia warto przynajmniej raz do roku wykonywać podstawowe badania na raka w formie badań laboratoryjnych i USG. Po 40. roku życia rośnie znaczenie kolonoskopii, gastroskopii oraz regularnego RTG klatki piersiowej lub tomografii komputerowej u osób z grup ryzyka (np. palaczy). W przypadku obciążenia rodzinnego nowotworami jelita grubego, piersi czy jajnika badania na raka należy rozpocząć odpowiednio wcześniej, a czasem rozważyć diagnostykę genetyczną (np. mutacje BRCA1/2, CHEK2). Częstotliwość badań zawsze warto omówić z lekarzem rodzinnym lub onkologiem.

Badania na raka dla kobiet – najważniejsze testy przesiewowe

U kobiet podstawą profilaktyki są badania na raka piersi i narządu rodnego. Zaleca się comiesięczne samobadanie piersi, a od 40.–50. roku życia regularną mammografię (co 1–2 lata) oraz USG piersi u młodszych kobiet z gęstą tkanką gruczołową. W kierunku raka szyjki macicy wykonuje się cytologię szyjki macicy co 3 lata lub częściej przy nieprawidłowych wynikach. Dodatkowe badania na raka to USG przezpochwowe (jajniki, trzon macicy), markery nowotworowe (np. CA-125 przy podejrzeniu raka jajnika) oraz kolonoskopia po 50. roku życia, ważna także dla kobiet w profilaktyce raka jelita grubego.

Badania na raka dla mężczyzn – zalecane procedury kontrolne

U mężczyzn istotne są badania na raka prostaty, jąder i jelita grubego. Po 45.–50. roku życia zaleca się oznaczenie stężenia PSA we krwi oraz badanie per rectum u urologa. Młodsi powinni regularnie badać jądra samodzielnie, a w razie nieprawidłowości wykonać USG moszny – to proste badania na raka, które pozwalają szybko wykryć guzy. Podobnie jak u kobiet, po 50. roku życia ważna jest kolonoskopia, a u palaczy rozważa się niskodawkową tomografię komputerową płuc. Uzupełnieniem są okresowe badania krwi, moczu i USG jamy brzusznej.

FAQ

• Jak często wykonywać badania na raka, jeśli nie mam objawów?

  U osoby bez objawów i bez obciążenia rodzinnego wystarczy zwykle raz w roku pakiet podstawowych badań laboratoryjnych i USG, a badania przesiewowe specyficzne dla płci (mammografia, cytologia, PSA, kolonoskopia) zgodnie z zaleceniami wiekowymi lekarza.

• Czy badania krwi wystarczą, by wykluczyć raka?

  Nie. Morfologia i markery nowotworowe mogą jedynie zasugerować problem, ale badania na raka muszą być uzupełnione o obrazowanie (USG, TK, MRI) i ewentualnie biopsję, która potwierdza rozpoznanie.

• Jak przygotować się do kolonoskopii?

  Konieczna jest specjalna dieta (zwykle lekkostrawna, bezresztkowa) oraz przyjęcie środków przeczyszczających według pisemnej instrukcji. Przed badaniem należy także poinformować lekarza o przyjmowanych lekach, szczególnie przeciwkrzepliwych.

• Czy badania na raka są refundowane przez NFZ?

  Część badań przesiewowych, jak cytologia, mammografia czy kolonoskopia w określonych grupach wiekowych, jest finansowana przez NFZ. Inne badania na raka można wykonać w ramach skierowania od lekarza lub odpłatnie w prywatnych placówkach.

• Kiedy zgłosić się pilnie do lekarza?

  Należy niezwłocznie umówić wizytę, gdy pojawi się nagła utrata masy ciała, długo utrzymująca się gorączka, krew w stolcu lub moczu, przewlekły kaszel, guz wyczuwalny pod skórą lub inne niepokojące, nowe objawy. Wtedy badania na raka powinny zostać wykonane jak najszybciej.