Mało kto planuje w kalendarzu dzień, w którym pójdzie na badania na raka. Częściej robimy to pod wpływem lęku, rodzinnej historii choroby albo po usłyszeniu dramatycznych wiadomości. Tymczasem dobrze zaplanowane badania przesiewowe mogą sprawić, że rak zostanie wykryty w fazie, gdy jest jeszcze niewidoczny gołym okiem i nie daje żadnych objawów. To właśnie wtedy onkolodzy mają największe pole manewru, a leczenie bywa krótsze, mniej obciążające i z dużą szansą na całkowite wyleczenie.
Czym są badania na raka i dlaczego ratują życie
Badania na raka to zestaw testów przesiewowych i diagnostycznych, wykonywanych u osób pozornie zdrowych lub z pierwszymi, niejasnymi objawami. Celem takich badań na raka jest wychwycenie zmian nowotworowych w jak najmniejszym stadium, zanim zdążą naciekać okoliczne tkanki czy dać przerzuty. Do badań na raka zaliczamy m.in. analizy krwi (np. morfologię, czasem markery nowotworowe), badania obrazowe (USG, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny) oraz badania endoskopowe, takie jak kolonoskopia.
Choć samo słowo „rak” budzi zrozumiały niepokój, dobrze zaplanowane badania na raka zwiększają szansę, że ewentualny nowotwór zostanie uchwycony na etapie wczesnym, często w pełni wyleczalnym. Dlatego lekarze podkreślają, że regularne badania przesiewowe są elementem profilaktyki równie ważnym jak zdrowa dieta czy aktywność fizyczna.
Badania na raka – kto i kiedy powinien je wykonywać
Nie każda osoba potrzebuje tych samych badań na raka w tym samym wieku. Harmonogram zależy od płci, wieku, stylu życia i obciążeń rodzinnych. U osób z rodziną obciążoną nowotworami piersi, jajnika, jelita grubego czy prostaty badania na raka rozpoczyna się zazwyczaj wcześniej, czasem uzupełniając je o testy genetyczne. Z kolei u palaczy lekarze częściej proponują badania na raka płuca, np. niskodawkową tomografię komputerową.
Standardowo zaleca się, by osoby po 40.–50. roku życia omówiły z lekarzem rodzinnym indywidualny plan badań na raka, obejmujący m.in. ocenę piersi, szyjki macicy, prostaty oraz jelita grubego. Ważne jest, aby nie czekać na objawy; badania na raka mają wyprzedzać chorobę, a nie jedynie ją potwierdzać.
Najważniejsze badania na raka piersi krok po kroku
Badania na raka piersi zaczynają się od samobadania i badania piersi przez lekarza. To prosta, a jednocześnie bardzo skuteczna pierwsza linia wykrywania zmian. Regularne badania na raka piersi obejmują następnie mammografię, zwykle zalecaną kobietom po 40.–50. roku życia, oraz USG piersi, które często uzupełnia mammografię u młodszych pacjentek z gęstą tkanką gruczołową.
Jeśli badania na raka piersi wykażą niepokojącą zmianę, kolejnym krokiem jest biopsja cienko- lub gruboigłowa, czasem wspomagana rezonansem magnetycznym. Pobrany materiał trafia do badania histopatologicznego, które rozstrzyga, czy mamy do czynienia z nowotworem złośliwym. Dopiero na tej podstawie planuje się dalsze leczenie – od oszczędzających zabiegów chirurgicznych po chemioterapię czy leczenie celowane.
Badania na raka szyjki macicy: cytologia i test HPV
U kobiet jednym z najskuteczniejszych badań na raka jest cytologia, czyli ocena komórek pobranych z szyjki macicy. Regularnie wykonywane badania na raka szyjki macicy – najlepiej co 3 lata u zdrowych kobiet – pozwalają wychwycić stany przedrakowe, zanim rozwinie się pełnoobjawowy nowotwór. Coraz częściej klasyczną cytologię uzupełnia się lub zastępuje testem HPV, który wykrywa obecność onkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego.
Jeśli badania na raka szyjki macicy (cytologia lub test HPV) dadzą nieprawidłowy wynik, ginekolog zleca zwykle kolposkopię, czyli oglądanie szyjki macicy w dużym powiększeniu, oraz pobranie wycinków do oceny histopatologicznej. Dzięki temu można zaplanować leczenie ograniczające się często do niewielkiego zabiegu, bez konieczności rozległej operacji czy radioterapii.
FAQ
Jak często powinno się wykonywać badania na raka piersi?
Samobadanie piersi warto robić raz w miesiącu, badanie piersi u lekarza co 1–2 lata, a mammografię – zgodnie z zaleceniami programu przesiewowego lub indywidualną decyzją lekarza. U części kobiet badania na raka piersi uzupełnia się o USG.
Czy badania na raka zawsze wymagają skierowania od lekarza?
Wiele badań na raka, np. mammografia czy kolonoskopia w programach profilaktycznych, wymaga skierowania. Część badań na raka można wykonać odpłatnie bez skierowania, jednak wcześniej warto omówić ich sens z lekarzem.
Czy badania na raka są bolesne?
Większość badań na raka, takich jak USG, mammografia czy test HPV, wiąże się co najwyżej z krótkim dyskomfortem. Niektóre procedury, np. biopsja, mogą być nieprzyjemne, ale zwykle wykonuje się je w znieczuleniu miejscowym.
Czy prawidłowy wynik badań na raka oznacza, że na pewno nie mam nowotworu?
Prawidłowe badania na raka znacznie zmniejszają ryzyko przeoczenia choroby, ale nie dają stuprocentowej gwarancji. Dlatego badania na raka należy powtarzać zgodnie z zaleceniami i reagować na nowe objawy.
Od jakiego wieku warto zacząć badania na raka szyjki macicy?
Badania na raka szyjki macicy (cytologia) zaleca się zwykle od 21. roku życia lub od momentu rozpoczęcia współżycia. Lekarz może modyfikować ten schemat, dodając test HPV u starszych pacjentek lub przy zwiększonym ryzyku.